De Portugese gitaar uitgelegd

Twaalf snaren, zes koren

Twaalf stalen snaren liggen op het instrument in zes koren van twee, zodat elke noot wordt weerklonken door een paar snaren die samen zijn gestemd. Het lichaam is peervormig en het instrument heeft zijn eigen stemming en zijn eigen plaats in de Portugese muziek, bovenal in de fado. In een concert is het het instrument dat u het duidelijkst hoort naast de stem van de zanger.

Waar het vandaan komt

De middeleeuwse citool is haar verre voorouder, en sporen van haar gebruik in Portugal dateren uit de dertiende eeuw. Citters waren populair in Europa van de zestiende tot de achttiende eeuw, en een sculptuur van omstreeks 1680 in de Abdij van Alcobaça toont een directe voorouder. De Engelse gitaar, een soort citer, arriveerde rond 1750, en haar invloed leeft voort in de horlogesleutelstemming, de grootte, de zes koren snaren en de natuurlijke stemming. Portugese luthiers verbreedden later het lichaam, verlengden de mensuur en verbreedden de toets, wat het instrument zijn huidige vorm gaf.

De waaier en de horlogesleutel

Het meest kenmerkende deel van een Portugese gitaar zit bij de kop: een waaiervormige metalen plaat met de stemsleutels. Het is een van de weinige instrumenten die nog horlogesleutelstemmers gebruiken, ook wel Preston-stemmers genoemd, die met een klein sleuteltje worden gedraaid. De waaier versiert ook het instrument, en het motief op de kop verschilt per stad. Een gitaar uit Lissabon heeft meestal een krul, caracol genaamd, en een gitaar uit Coimbra een druppel, lágrima genaamd.

Gitaren van Lissabon en Coimbra

Er worden twee modellen bespeeld. De gitaar van Lissabon wordt een toon hoger gestemd, op D, en heeft een mensuur van 445 millimeter, een breder klankblad en een kortere, smallere hals. De gitaar van Coimbra wordt gestemd op C en heeft een mensuur van 470 millimeter en een eenvoudiger constructie, wat een donkerder klank oplevert. Spelers in Coimbra gebruiken nog steeds de notennamen van Lissabon, dus hun C heet een D. Het verschil is er ook een van traditie: de fado van Coimbra groeide rond de universiteit, en die van Lissabon in de oude arbeiderswijken.

Wat ze doet in een fado

In fado in Lissabon-stijl speelt de Portugese gitaar de inleiding, antwoordt ze vervolgens de zanger in vraag en antwoord, en improviseert ze in de snellere nummers. De fadobegeleiding gebruikt ook de viola de fado, een klassieke gitaar met stalen snaren, en soms een contrabas. In de fado van Coimbra speelt de gitaar een akkoordbegeleiding naast een akoestische gitaar. Als je tijdens een concert op één ding let, let dan op de kleine frases die de gitaar speelt in de stiltes nadat de zanger elke regel heeft afgerond.

Spelers die het beluisteren waard zijn

In de bronnen worden verschillende gitaristen genoemd als opmerkelijke bespelers van het instrument. Onder hen Armandinho, geboren in 1891, en Artur Paredes, geboren in 1899, die de stemming en stijl van de gitaar van Coimbra revolutioneerde. Zijn zoon Carlos Paredes staat ook op de lijst, samen met Fontes Rocha en António Chainho. Marta Pereira da Costa wordt beschreven als de eerste vrouwelijke virtuoos van het instrument. Door vóór een concert een opname van een van hen te beluisteren, krijgt je oor een sjabloon voor de antwoordfrases die je live zult horen.

Bouwers en waar je er een kunt horen

In de bronnen worden twee families van Portugese bouwers genoemd: het atelier Cardoso, nu in Ericeira, en de familie Grácio, wier laatste directe vertegenwoordiger, Gilberto Grácio, leefde van 1936 tot 2021. Casa da Guitarra in Porto voegt daar een adres in Porto aan toe, als winkel, permanente tentoonstelling en concertzaal. De locatie zegt dat de gitaar die in haar concert werd bespeeld, handgemaakt is door een luthier uit Porto, zodat het instrument en het lied één ruimte delen. Dat is het geval om daar fado te horen. Het atelier van het Fado Museum in Lissabon eert beide scholen.

Lees verder: Casa da Guitarra: zo boekt u