Gitara portugalska wyjaśniona

Dwanaście strun, sześć chórów

Dwanaście stalowych strun rozmieszczonych jest na instrumencie w sześciu chórach po dwie, dzięki czemu każdy dźwięk wydobywa para strun nastrojonych razem. Korpus ma kształt gruszki, a instrument ma własny strój i własne miejsce w portugalskiej muzyce, przede wszystkim w fado. Podczas koncertu to instrument, który usłyszysz najwyraźniej obok głosu śpiewaka.

Skąd pochodzi

Średniowieczna cytola jest jego odległym przodkiem, a ślady jego użycia w Portugalii sięgają XIII wieku. Cytery były popularne w Europie od XVI do XVIII wieku, a rzeźba z około 1680 roku w opactwie Alcobaça przedstawia bezpośredniego przodka. Gitara angielska, rodzaj cytery, przybyła około 1750 roku, a jej wpływ przetrwał w strojeniu zegarkowym, rozmiarze, sześciochórowym naciągu i naturalnym stroju. Późniejsi portugalscy lutnicy poszerzyli korpus, wydłużyli menzurę i poszerzyli podstrunnicę, co nadało instrumentowi jego obecny kształt.

Wachlarz i klucz zegarkowy

Najbardziej charakterystyczną częścią gitary portugalskiej jest główka: wachlarzowa metalowa płytka z kluczykami do strojenia. To jeden z niewielu instrumentów, które wciąż wykorzystują mechanizmy zegarkowe, zwane też mechanizmami Prestona, obracane małym kluczykiem. Wachlarz zdobi również instrument, a motyw na główce różni się w zależności od miasta. Gitara lizbońska ma zwykle ślimaka zwanego caracol, a gitara z Coimbry kroplę zwaną lágrima.

Gitary lizbońskie i z Coimbry

Gra się na dwóch modelach. Gitara lizbońska jest nastrojona o ton wyżej, do D, ma menzurę 445 milimetrów, szerszą płytę rezonansową oraz krótszą i węższą szyjkę. Gitara z Coimbry jest nastrojona do C, ma menzurę 470 milimetrów i prostszą konstrukcję, co daje ciemniejsze brzmienie. Gitarzyści z Coimbry wciąż używają lizbońskich nazw nut, więc ich C nazywane jest D. Różnica tkwi także w tradycji: fado z Coimbry rozwinęło się wokół uniwersytetu, a fado lizbońskie w starych dzielnicach robotniczych.

Jaką rolę pełni w fado

W fado w stylu lizbońskim gitara portugalska gra wstęp, a następnie odpowiada śpiewakowi w dialogu muzycznym i improwizuje w szybszych utworach. W akompaniamencie fado używa się także violi de fado, klasycznej gitary ze stalowymi strunami, a czasem kontrabasu. W fado z Coimbry gitara gra akompaniament akordowy obok gitary akustycznej. Jeśli masz podczas koncertu wsłuchać się w jeden element, wsłuchaj się w krótkie frazy, które gitara gra w przerwach po każdej linijce kończonej przez śpiewaka.

Gitarzyści, których warto usłyszeć

W źródłach wymienia się kilku gitarzystów jako wybitnych wykonawców tego instrumentu. Należą do nich Armandinho, urodzony w 1891 roku, oraz Artur Paredes, urodzony w 1899 roku, który zrewolucjonizował strój i styl gitary z Coimbry. Jego syn Carlos Paredes również znajduje się na liście, obok Fontesa Rochy i Antónia Chainho. Marta Pereira da Costa opisywana jest jako pierwsza kobieta-wirtuozka tego instrumentu. Wysłuchanie nagrania któregokolwiek z nich przed koncertem daje uchu wzorzec dla odpowiadających fraz, które usłyszysz na żywo.

Wytwórcy i gdzie usłyszeć instrument

W źródłach wymienia się dwie rodziny portugalskich wytwórców: warsztat Cardoso, obecnie w Ericeirze, oraz rodzinę Grácio, której ostatni bezpośredni przedstawiciel, Gilberto Grácio, żył w latach 1936–2021. Casa da Guitarra w Porto dodaje adres w Porto jako sklep, stała ekspozycja i sala koncertowa. Miejsce to podaje, że gitara, na której grano podczas jego koncertu, została ręcznie wykonana przez lutnika z Porto, dzięki czemu instrument i pieśń dzielą tę samą przestrzeń. Tak właśnie jest, gdy słucha się tam fado. Warsztat Muzeum Fado w Lizbonie oddaje hołd obu szkołom.

Czytaj dalej: Casa da Guitarra: jak zarezerwować